Open Monumentendag op het water: 180 historische schepen gratis van dichtbij

ROTTERDAM – Tijdens Open Monumentendag draait het op 12 en 13 september 2026 opvallend veel om het water: van de erfgoedhavens in Rotterdam tot de botters in Elburg gooien historische schepen, werven en sluizen hun loopplanken uit voor het publiek. Voor watersporters en havenliefhebbers is het een gratis uitje om varend erfgoed van dichtbij te beleven, dit jaar onder het landelijke thema ‘Weerbaar erfgoed’.

Open Monumentendag op het water: dit is er te doen

Het grootste cultuurevenement van het land bestaat dit jaar veertig jaar en zet in 2026 nadrukkelijk het maritieme verleden in de schijnwerpers. In vrijwel elke provincie zijn havens, scheepswerven en varende monumenten te bezoeken, vaak met rondleidingen, demonstraties en de kans om zelf aan boord te stappen. Wie van boten, water en oude ambachten houdt, kan er een compleet weekend mee vullen — zonder entree te betalen. Een overzicht van deelnemende locaties staat op de website van Open Monumentendag.

Erfgoedhavens Rotterdam: ruim 180 schepen in de binnenstad

Nergens komt het thema zo tot leven als in Rotterdam, waar Stichting Erfgoedhavens ruim 23 hectare binnenwater beheert. In de Oude Haven, het Haringvliet en omliggende bassins liggen meer dan 180 historische schepen, waarvan een groot deel bewoond — de grootste verzameling varend woonerfgoed van Nederland. Op zaterdag 12 en zondag 13 september openen de erfgoedhavens en de historische werf Stadswerf Koningspoort hun deuren. Bezoekers kunnen sleepboten van binnen bekijken, gratis meevaren op een rondvaart met een gids die vertelt over het leven op het water, en bij de zandschuit ‘Door Gunst Verkregen’ uit 1910 zien hoe vroeger met de hand zand werd gelost. Meer over het programma staat bij Erfgoedhavens Rotterdam. Wie zelf een ligplaats in de regio zoekt, vindt in Zuid-Holland talrijke jachthavens.

Varende monumenten in Edam-Volendam en de botterhavens

Ook boven het IJ komt het varend erfgoed samen. Aan de Nieuwehaven in Edam liggen op beide dagen tien historische schepen als een ‘lint van varende monumenten’ afgemeerd, van tjalk tot botter. De gemeente Edam-Volendam heeft een rijke visserijgeschiedenis die je hier zo van de kade kunt aflezen. En wie de sfeer van de oude Zuiderzeevisserij zoekt, komt in Elburg aan zijn trekken: het vestingstadje combineert Open Monumentendag met zijn befaamde botters, die het silhouet van de haven al eeuwen bepalen.

Zes rijksmonumenten: sluizen en bruggen open

Nieuw dit jaar is dat Rijkswaterstaat zes van zijn eigen monumenten openstelt, waaronder historische sluizen en bruggen die de Nederlandse vaarwegen mee vormgaven. Juist deze werkende monumenten laten zien hoe nauw ons waterbeheer en de pleziervaart met elkaar verweven zijn. Voor vaarders die dagelijks door sluizen schutten, is het een verrassende blik achter de schermen van de infrastructuur die ze anders alleen passeren.

Praktisch: gratis, maar plan je route

Bijna alle activiteiten zijn gratis toegankelijk, al werken sommige rondleidingen en vaartochten met beperkte plaatsen. Kijk vooraf welke havens in jouw omgeving meedoen en houd rekening met drukte rond de populaire locaties. Combineer het bezoek eventueel met een eigen tochtje: veel deelnemende havenplaatsen zijn ook per boot goed bereikbaar. Een overzicht van jachthavens door het hele land vind je in ons havenoverzicht. Zo wordt Open Monumentendag niet alleen een kijkje in het verleden, maar ook een mooie afsluiter van het naseizoen op het water.

Waarom varend erfgoed telt

Achter elk opgeknapt schip schuilt een verhaal van vrijwilligers, ambachtslieden en eigenaren die het varend verleden levend houden. Open Monumentendag maakt dat werk even zichtbaar voor iedereen die anders alleen de silhouetten langs de kade ziet. Voor de watersporter is het bovendien een uitgelezen moment om inspiratie op te doen: een bezoek aan een historische haven laat mooi zien hoe onze vaarcultuur is gegroeid, en hoeveel er nog te beleven valt in het naseizoen — van de Zeeuwse getijdenhavens tot de meren in het noorden.